Hasta Bakıcı mı, Evde Hemşire mi? Farklar ve Doğru Seçim

Hasta bakıcı ile hemşire farkı, eğitimde ve yetkide yatar. Hasta bakıcı, yani bakım personeli; yıkanma, beslenme, hareket ve refakat gibi günlük bakım işlerinde destek olur. Hemşire ise hemşirelik eğitimi almış, diploması tescilli bir sağlık meslek mensubudur; hekimin istemiyle enjeksiyon, serum ve pansuman gibi tıbbi uygulamaları yapar ve hastanın durumunu izler.

Hangisine ihtiyaç duyulduğunu hastalığın adı değil, günlük hayatta neyin zorlaştığı ve hekimin hangi tıbbi uygulamaları istediği belirler. Pek çok ailede doğru cevap “biri ya da öteki” değil, ikisinin ihtiyaca göre ayarlanmış bir birleşimidir.

Aşağıda iki rolün yasal çerçevesini, bakım personelinin yapabildiği ve yapmaması gereken işleri, evde hemşirenin görevlerini ve sık karşılaşılan durumlarda hangi desteğin uygun olabileceğini bulacaksınız.

Hasta bakıcı ve evde hemşire kimdir?

Hasta bakıcı ne iş yapar?

Günlük dilde “hasta bakıcı” ya da “yaşlı bakıcı” denen kişi, bakıma ihtiyaç duyan birinin kişisel bakımına, beslenmesine, hareketine ve güvenliğine destek olan bakım personelidir. Onun alanı tıbbi tedavi değil, günlük yaşamın kendisidir: sabah kalkıştan gece yatışa kadar geçen saatlerin güvenli ve düzenli geçmesi.

Bu alanda çalışanların eğitimi farklı yollardan gelebilir. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı mesleki ve teknik Anadolu liselerinin hasta ve yaşlı hizmetleri alanı (yaşlı bakımı ve hasta bakımı dalları), üniversitelerin iki yıllık yaşlı bakımı ya da evde hasta bakımı önlisans programları ve yetişkinlere yönelik sertifika programları bunlar arasındadır.

“Sertifikalı hasta bakıcı” ifadesi bu yüzden tek başına çok şey anlatmaz. Belgenin hangi kurumdan alındığını ve programın uygulamalı eğitim içerip içermediğini sormaya değer.

Hemşire kimdir?

Hemşire, 6283 sayılı Hemşirelik Kanununa göre hemşirelik eğitimini tamamlayıp diploması Sağlık Bakanlığınca tescil edilen sağlık meslek mensubudur; bu eğitim üniversitelerin lisans programlarında verilir. Kanun, hemşire unvanını kazanmamış hiç kimsenin Türkiye'de hemşirelik mesleğini icra edemeyeceğini açıkça belirtir.

Evde hemşire, bu mesleği hastanın yaşadığı yerde sürdürür. Hastanede yapılan izlem ve uygulamaların bir bölümü, hekimin planı doğrultusunda evde de yapılabilir.

Hasta bakıcı ile hemşire farkı: yasal çerçeve ne diyor?

Hemşirelik Kanununun 4. maddesine göre hemşireler, hekimin acil durumlar dışında yazılı olarak verdiği tedavileri uygulamak ve hemşirelik bakımını planlamak, uygulamak, denetlemek ve değerlendirmekle görevli ve yetkilidir. 8 Mart 2010 tarihli Hemşirelik Yönetmeliği de hemşirenin tedavinin hasta üzerindeki etkilerini izlemesini, istenmeyen bir durumu kayıt altına alarak hekime bildirmesini ve tüm uygulamalarını kaydetmesini öngörür.

Bakım meslekleri için de benzer bir çerçeve vardır. Sağlık Bakanlığının iş ve görev tanımlarına dair 2014 tarihli yönetmeliği, “yaşlı bakım teknikeri / evde hasta bakım teknikeri” için şu görevleri sayar: günlük yaşam aktivitelerini desteklemek, diyetisyenin önerdiği programa göre beslemek, yaşam alanını kaza riski açısından değerlendirmek, kişisel bakım ve temizliği sağlamak, bakım veren aile üyelerine destek olmak.

Bu tanım önlisans düzeyindeki teknikerler için yapılmıştır; yine de bakım personelinin rolünü anlamak için iyi bir rehberdir. Dikkat çekici bir ayrıntı vardır: Tıbbi bakım için yönetmelikte kullanılan ifade “uygular” değil, “takip eder”dir. Bakım personeli sağlık ekibinin planladığı tıbbi bakımı izler, bir sorun fark ederse durumu sağlık meslek mensubuna iletir.

Enjeksiyon konusunda da çerçeve nettir. Bursa Eczacı Odasının 1219 sayılı Kanuna dayanan duyurusunda belirtildiği gibi enjeksiyon, hekim kontrolünde hemşire, ebe ve sağlık memuru gibi yetkili sağlık personelince yapılır; yetkisiz uygulama yasal yaptırım doğurabilir.

Hasta bakıcı neleri yapabilir, neleri yapamaz?

Bakım personelinin üstlenebileceği işler

• Yıkanma, ağız ve diş bakımı, tıraş ve saç bakımı gibi kişisel temizlik
• Giyinme, tuvalet ihtiyacı, bez ve altlık değişimi
• Hekimin ya da diyetisyenin önerdiği düzene uygun yemek hazırlama ve yemek yemeye yardım
• Yataktan kalkma, oturma, yürüme ve yatakta pozisyon değiştirmede destek
• İlaç saatlerini hatırlatma ve ilacın alınıp alınmadığını not etme
• İştah, uyku, idrar, ruh hâli ve ciltteki kızarıklıklarla ilgili gözlemleri kaydedip aileye ya da sağlık ekibine iletme
• Refakat, sohbet, kısa yürüyüşler ve günlük rutinin korunması
• Odanın düzeni ve takılma, kayma gibi risklerin azaltılması

Hasta bakıcı yetkileri: yapılmaması gereken uygulamalar

Aşağıdaki işler hekim istemi ve sağlık meslek mensubu yetkisi gerektirir; bakım personelinden beklenmemelidir:

• Kas içi, damar içi ya da deri altı iğne yapmak
• Serum takmak ya da serumun akış hızını ayarlamak
• Sonda takmak, değiştirmek ya da mesane yıkamak
• Açık yaraya pansuman yapmak
• İlaç başlatmak, bırakmak ya da dozunu değiştirmek
• Trakeostomi bakımı ve aspirasyon gibi solunum yolu işlemleri
• Belirtileri yorumlayıp tanı koymak ya da tedavi önermek

Bu uygulamalar gerektiğinde hekim istemiyle hemşire tarafından yapılır; örneğin evde sonda takma ve mesane yıkama ayrı bir sağlık hizmeti olarak planlanır. Bu sınırlar bakım personelini değersizleştirmez, işini güvenle yapabilmesi için çizilmiştir. Değişikliği ilk fark eden çoğu zaman o olduğu için sağlık ekibinin en yakın gözlemcisidir.

Bakım personeline ilk gün yazılı bir görev listesi vermek işe yarar; yapmaması gereken işleri de bu listeye ekleyin. “Nasılsa evde biri var” düşüncesiyle iğne ya da serum gibi işlerin bakım personeline bırakılması hem hasta hem çalışan için risk oluşturur.

Evde hemşire ne yapar?

Evde hemşire ziyaretinin amacı yalnızca bir işlemi yapıp çıkmak değil, hastanın gidişatını hekimin planı doğrultusunda izlemektir. Bir ziyarette ihtiyaca göre şunlar yer alabilir:

• Tansiyon, nabız, ateş, oksijen düzeyi ve kan şekeri ölçümü
• Kullanılan ilaçların güncel reçeteyle karşılaştırılması
• Hekimin istediği enjeksiyon, serum ve pansuman uygulamaları
• Uzun süre yatan hastalarda cilt ve bası bölgelerinin kontrolü
• Ölçümlerin ve gözlemlerin kayda geçirilmesi, beklenmedik değişikliklerin hekime bildirilmesi
• Aileye ve bakım personeline dikkat edilecek belirtiler hakkında bilgi verilmesi

Hemşire tanı koymaz ve tedaviyi kendi kararıyla değiştirmez. Serum ve enjeksiyon gibi uygulamalar yalnızca hekim reçetesi ya da yazılı hekim istemiyle yapılır; uygulamadan önce kimlik, reçete, ilaç, doz ve son kullanma tarihi kontrol edilir. Ziyaretlerin kapsamı ve sıklığı hakkında evde hemşire hizmeti sayfasında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Evde hemşire desteği çoğunlukla belirli uygulama ve kontroller için planlanan ziyaretler şeklinde verilir. Gün boyu sık aralıklarla tıbbi müdahale gerektiren bir tablo varsa, bakımın evde sürdürülmesinin uygun olup olmadığına hekim karar verir; bazı durumlarda hastanede izlem daha güvenli olabilir.

Hasta bakıcı mı hemşire mi? Bir bakışta karşılaştırma

Tablodaki ayrım keskin görünse de iki rol pratikte birbirini tamamlar. Bakım personeli günün sürekliliğini, hemşire ise tıbbi uygulamaların doğruluğunu ve hekimle bağlantıyı üstlenir.

Hangi durumda hangi destek uygun?

Aşağıdaki örnekler genel bir fikir vermek içindir; her durumda bakımın kapsamını hastanın sağlık durumu ve hekimin değerlendirmesi belirler.

Hastaneden taburcu olduktan sonra

Taburcu sonrası ilk günler hem tıbbi hem günlük bakım ihtiyacının yoğun olduğu bir dönemdir. Ameliyat yarası, deri altı iğneler ya da yeni başlanan ilaçlar varsa hemşire ziyaretleri hekimin planına göre düzenlenir. Kişi yıkanma, giyinme ve yürümede de zorlanıyorsa gündüz bakım personeli desteği bu süreci kolaylaştırabilir. İlk ziyarette taburcu özetinin (epikriz) ve güncel reçetelerin hazır olması işi hızlandırır.

Demans ya da Alzheimer tanısı olan bir yakın

Demansta asıl ihtiyaç çoğu zaman sürekli gözetim, düzenli bir gün ve sabırlı bir iletişimdir; bu, bakım personelinin alanıdır. Gece uyanmaları ya da evden çıkıp kaybolma riski varsa 24 saatlik yatılı bakım gündeme gelebilir. Eşlik eden kronik hastalıkların ve ilaç düzeninin kontrolü için periyodik hemşire ziyaretleri plana eklenebilir. Ayrıntılı öneriler için Alzheimer hastasına evde bakım yazımıza göz atabilirsiniz.

İnsülin ya da başka enjeksiyon gerektiren diyabet

Enjeksiyon yetkili sağlık personelinin işidir ve bakım personelinden beklenmemelidir. Kişi insülinini hekimin ve hemşirenin gösterdiği şekilde kendisi güvenle yapabiliyorsa, hemşire ziyaretleri kan şekeri ölçümleri, enjeksiyon bölgelerinin kontrolü ve düşük şeker belirtilerinin aileyle gözden geçirilmesi için planlanabilir.

Kişi enjeksiyonu kendisi yapamıyorsa uygulamanın nasıl sürdürüleceği hekimle birlikte planlanmalıdır; hekimin istemiyle yapılan evde enjeksiyon bu planın bir parçası olabilir. Bakım personeli ise öğün saatlerinin düzenli olmasına ve olağan dışı belirtilerin fark edilmesine katkı sağlar.

Yatağa bağımlı hasta

Yatağa bağımlı bir hastada günün büyük kısmı pozisyon değişimi, hijyen, beslenme ve bez değişimi gibi bakım işleriyle geçer. Bu nedenle çoğu zaman 24 saatlik yatılı bakım ya da uzun gündüz desteği gündeme gelir. Bası yarası riski, sonda, beslenme tüpü ya da açık yara varsa hemşire ziyaretleri bu tabloyu tamamlar. Günlük bakımın ayrıntıları için yatağa bağımlı hasta bakımı rehberine başvurabilirsiniz.

Yalnız yaşayan ama sağlığı yerinde bir yaşlı

Kronik hastalığı kontrol altında olan, kendi işlerini büyük ölçüde görebilen ama yalnız yaşayan biri için düzenli tıbbi destek çoğu zaman gerekmez. Burada öne çıkan; alışveriş, yemek, ev düzeni, düşme riskinin azaltılması ve yalnızlığın önlenmesidir. Belirli günlerde gelen bakım personeli, düzenli telefon görüşmeleri ve ev güvenliği düzenlemeleri bu dönemde yeterli olabilir. İhtiyaçlar değiştikçe planı nasıl güncelleyeceğinizi evde yaşlı bakımını adım adım planlama yazımızda anlattık.

Hizmet alacağınız kuruma hangi soruları sormalısınız?

Evde bakım ya da hemşirelik desteği almak, evinizin kapısını yeni birine açmak demektir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) rehberi de hizmet alınacak kuruma bakım personelinin nasıl bir eğitim aldığını sormayı önerir. Görüşme sırasında şu başlıkları netleştirmeniz işinizi kolaylaştırır:

• Ruhsat ve sorumlu hekim: Kurumun İl Sağlık Müdürlüğünden aldığı belge var mı? 2005 tarihli Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik, özel evde bakım merkezlerinin bir hekimin mesul müdürlüğünde çalışmasını öngörür.
• Personelin eğitimi: Bakım personeli hangi programı tamamladı, hemşirenin diploması tescilli mi?
• Hekim istemi: Enjeksiyon ve serum için reçete ya da yazılı hekim istemi aranıyor mu, uygulama öncesinde ilaç, doz ve son kullanma tarihi kontrol ediliyor mu?
• Yazılı plan: Bakım planı yazılı olarak hazırlanıyor mu, ne sıklıkla gözden geçiriliyor?
• Süreklilik: Bakım personeli izinliyken ya da hastalandığında yerine kim geliyor?
• Ücret ve veri güvenliği: Ücretin neye göre belirlendiği hizmet başlamadan açıkça paylaşılıyor mu, sağlık verileri KVKK kapsamında nasıl korunuyor?

İstanbul'da bakım ve hemşire desteğini birlikte planlamak

Curavita Evde Sağlık, İstanbul'un 39 ilçesinde bu iki desteği ayrı ayrı ya da birlikte planlar. Evde bakım hizmeti kapsamında eğitimli bakım personeli 12 saatlik gündüz bakımı ya da 24 saatlik yatılı bakım modeliyle çalışır; plan, ihtiyaç değerlendirmesinin ardından kişiye göre hazırlanır ve tıbbi tedavinin yerine geçmez. Hemşire ziyaretleri ise ölçüm, ilaç kontrolü ve hekim istemine dayanan uygulamalar için evde, ofiste ya da otelde yapılabilir.

Çekmeköy'de yatağa bağımlı annesi için yatılı bakım düzenleyen bir aile, periyodik hemşire kontrolünü aynı plana ekleyebilir. Şişli'deki ofisinde çalışan biri ise hekiminin istediği iğne için hemşire ziyaretini mesai arasına yerleştirebilir. Hizmetler mesul müdür hekimin sorumluluğunda yürütülür; ücret, hizmetin türüne ve süresine göre değişir ve süreç başlamadan net olarak paylaşılır.

Hangi desteğin uygun olduğundan emin değilseniz randevu formunu doldurabilir ya da 7/24 açık çağrı merkezini arayabilirsiniz; talebinize ortalama 3 dakika içinde dönüş yapılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Mevzuat Bilgi Sistemi — 6283 sayılı Hemşirelik Kanunu (1954, güncel metin)
• Resmî Gazete — Hemşirelik Yönetmeliği, sayı 27515 (2010)
• Mevzuat Bilgi Sistemi — Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmelik (2014, güncel metin)
• Resmî Gazete — Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik, sayı 25751 (2005)
• Bursa Eczacı Odası — Eczanelerde Enjeksiyon, Pansuman ve Aşı Uygulaması Yapılması Hakkında (2012)
• Millî Eğitim Bakanlığı — Hasta ve Yaşlı Hizmetleri Alanı Çerçeve Öğretim Programı (2017)
• Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sağlık Hizmetleri MYO — Yaşlı Bakımı Programı
• NHS — Help at home from a paid carer

Bu içerik genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır ve bir sağlık profesyonelinin değerlendirmesinin yerini tutmaz. Yakınınız için hangi uygulamanın gerektiğine, onu takip eden hekim karar verir.