Palyatif Bakım Nedir? Evde Palyatif Bakım Süreci

Palyatif bakım nedir sorusunun kısa yanıtı şudur: Yaşamı tehdit eden ciddi bir hastalıkla yaşayan kişinin ve ailesinin yaşam kalitesini korumayı ve iyileştirmeyi amaçlayan bakım yaklaşımıdır. Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre ağrının ve diğer bedensel, psikolojik, sosyal ya da manevi sorunların erken fark edilip doğru değerlendirilmesi ve tedavi edilmesiyle acıyı önler ve hafifletir.

Palyatif bakım yalnızca yaşamın son günlerine ait değildir. Hastalığın erken döneminde başlayabilir ve hastalığa yönelik diğer tedavilerle birlikte sürebilir. Odak noktası hastalığın kendisi değil, hastalıkla yaşayan insan ve onun yakınlarıdır.

Aşağıda palyatif bakımın kimler için uygun olabileceğini, hospis ve yaşam sonu bakımından farkını, evde nasıl yürütüldüğünü ve bakım veren yakınların kendilerini nasıl destekleyebileceğini bulabilirsiniz.

Palyatif bakım nedir, neyi amaçlar?

DSÖ, acıyı gidermenin yalnızca bedensel belirtilerle sınırlı olmadığını vurgular. Palyatif bakım; hastanın ve bakım verenlerin pratik ihtiyaçlarını da ele alan, gerektiğinde yas danışmanlığını da kapsayan bir ekip yaklaşımıdır. Amaç, kişinin hastalığına rağmen olabildiğince etkin yaşamasını desteklemektir.

İngiltere'nin ulusal sağlık servisi NHS bu yaklaşımı “bütüncül” olarak tanımlar: Kişi yalnızca hastalığı ya da belirtileriyle değil, bir bütün olarak ele alınır. Ağrı ve diğer rahatsız edici belirtilerin yönetiminin yanı sıra psikolojik, sosyal ve manevi destek de bakımın parçasıdır.

DSÖ'ye göre palyatif bakım hem hastanın hem de ailesinin yaşam kalitesini iyileştirir; hastaya bakan yakınların yaşam kalitesi de bundan olumlu etkilenir.

Palyatif bakım yalnızca yaşamın son dönemi için mi?

Hayır. DSÖ, palyatif bakımın yalnızca kanser hastalarına ya da yaşamın son haftalarına ait olduğu düşüncesini, bu bakıma erişimi zorlaştıran yanlış inanışlar arasında sayar. Aynı kaynağa göre palyatif bakım, hastalığın seyrinde erken düşünüldüğünde daha etkilidir ve gereksiz hastane yatışlarını azaltır. DSÖ, dünyada palyatif bakıma ihtiyaç duyanların yalnızca yaklaşık %14'ünün bu bakıma ulaşabildiğini de belirtir.

NHS de palyatif bakımın, yaşamı sınırlayan bir hastalığın tanısı konduğu andan itibaren alınabileceğini ve hastalığa yönelik diğer tedaviler sürerken de verilebileceğini belirtir.

Palyatif bakım ile hospis ve yaşam sonu bakımı arasındaki fark

Bu kavramlar sıkça birbirinin yerine kullanılır, ancak aynı şeyi anlatmaz:

Palyatif bakım kimlere verilir?

DSÖ'ye göre palyatif bakım çok çeşitli hastalıklarda gerekebilir. Bu bakıma ihtiyaç duyan yetişkinlerin çoğunda kalp-damar hastalıkları, kanser, kronik akciğer hastalıkları, AIDS ve diyabet bulunur. Aynı kaynak şu durumları da sayar:

• Böbrek yetmezliği ve kronik karaciğer hastalığı
• Multipl skleroz, Parkinson hastalığı ve diğer nörolojik hastalıklar
• Demans
• Romatoid artrit
• Doğuştan anomaliler ve ilaca dirençli tüberküloz

NHS ise ileri evrede ve tedavisi mümkün olmayan bir hastalığı olanların yanı sıra genel olarak kırılgan olup başka ciddi hastalıkları da bulunan kişilerin yaşam sonu bakımından yararlanabileceğini belirtir. Palyatif bakımın kişi için uygun olup olmadığına ve ne zaman başlanacağına, hastayı takip eden hekim karar verir.

Palyatif bakımda ekip yaklaşımı: Kim ne yapar?

DSÖ, palyatif bakımda hekimlerden hemşirelere, eczacılardan fizyoterapistlere ve gönüllülere kadar farklı meslek gruplarının eşit derecede önemli rol üstlendiğini vurgular. Evde yürütülen bir bakımda görev paylaşımı genellikle şöyledir:

• Hekim: Hastayı muayene eder, belirtileri değerlendirir, ağrı ve diğer belirtiler için tedavi planını belirler, gerektiğinde reçete yazar ve planı günceller.
• Hemşire: Ölçümleri yapar, ilaçları reçeteyle karşılaştırır, hekimin istediği uygulamaları gerçekleştirir, cildi ve basınç noktalarını kontrol eder, değişiklikleri hekime bildirir.
• Psikolog: Hastanın ve ailenin kaygı, üzüntü ve belirsizlikle baş etmesine destek olur.
• Bakım personeli: Kişisel temizlik, pozisyon verme, beslenmeye yardım ve günlük düzen gibi işlerde aileyle birlikte çalışır.
• Aile: Hastanın isteklerini ve alışkanlıklarını yakından bilen kişiler olarak kararlara katılır.

Kişinin ihtiyacına göre diyetisyen, fizyoterapist ya da manevi danışman gibi başka uzmanlar da ekibe katılabilir.

Evde palyatif bakım neleri kapsar?

NHS, yaşam sonu bakımının evde de verilebileceğini belirtir. Bu bakım; uygulamalı hemşirelik ve kişisel bakımı, ağrı ve belirti kontrolüne ilişkin danışmanlığı, hasta ve bakım verenler için pratik ve duygusal desteği içerebilir.

Belirtilerin izlenmesi ve ağrı yönetimi

DSÖ'ye göre ağrı ve nefes almada güçlük, palyatif bakım alan hastalarda en sık görülen ve en ciddi belirtiler arasındadır. Yine de NHS'in vurguladığı gibi her hastada ağrı olmaz. Ağrı varsa hekim ya da hemşire ağrının yerini, ne zaman başladığını ve uykuyu nasıl etkilediğini sorarak değerlendirir; ilacı ve dozunu hekim belirler.

Konuşamayan bir hastada yüzünü buruşturması, inlemesi, nefesinin değişmesi ya da yemeyi reddetmesi ağrının işareti olabilir. Bu gözlemleri saatiyle not edip ekibe iletmek planın doğru ayarlanmasına yardım eder. Güçlü ağrı kesicilerle ilgili kaygılarınızı da çekinmeden konuşun; ilaçları hekime danışmadan azaltmayın, artırmayın ya da bırakmayın.

Beslenme ve sıvı alımı

NHS, iştah kaybını bu dönemde görülebilen belirtiler arasında sayar ve yaşamın sonuna yaklaşan kişinin yemeye zorlanmamasını, canının istediği şeylerden az ve sık yemesini önerir. NICE'ın yaşamın son günlerine ilişkin kılavuzu ise kişinin isteği ve gücü varsa içmesinin desteklenmesini, ancak önce yutma güçlüğü ve akciğere kaçma riskinin değerlendirilmesini ister.

Ağızdan beslenemeyen bazı hastalarda tüple beslenme gündeme gelebilir; günlük bakımını PEG bakımı yazımızda anlattık. Ne kadar ve nasıl beslenileceğine ekip, hastanın isteklerini de gözeterek karar verir.

Cilt ve ağız bakımı

NHS'e göre hareket güçlüğü olan kişilerde bası yarası gelişme olasılığı daha yüksektir. Pozisyonun düzenli değiştirilmesi ve cildin her gün kontrol edilmesi bakımın parçasıdır; erken belirtileri bası yarası evreleri yazımızda bulabilirsiniz.

NICE, ağız ve dudak bakımının sık yapılmasını, diş ya da protez temizliğine yardım edilmesini ve isteyen hastaya sık sık küçük yudumlarla sıvı verilmesini önerir. Aynı kılavuz, isteyen yakınların ağız bakımına ve içecek vermeye katılmasının desteklenmesini ister.

Duygusal ve manevi destek

Ciddi bir hastalık kaygı, öfke, üzüntü ve belirsizlik getirebilir. DSÖ, palyatif bakımın psikolojik, sosyal ve manevi sorunları da ele aldığını belirtir. Evde psikolog görüşmeleri, hem hastanın hem de ailenin bu duyguları kendi ortamında konuşabilmesine alan açar.

Curavita Evde Sağlık bu kapsamda hekim, hemşire, bakım personeli ve psikolog ziyaretlerini evinize planlayabilir. Hangi hizmetin ne sıklıkla gerekeceği, hekimin önerisi ve ihtiyaç değerlendirmesiyle birlikte belirlenir.

Hasta ile iletişim ve ileriye dönük istekler

Her hasta hastalığı hakkında aynı ölçüde bilgi almak istemez. NICE, iletişimde kişinin ne kadar bilgi istediğinin, kararlar alınırken kimin eşlik etmesini istediğinin ve konuşma ya da anlama güçlüğü olup olmadığının gözetilmesini önerir.

NHS, ileriye dönük bakım planlaması adı verilen süreçte kişinin bakım tercihlerini, örneğin nerede bakılmak istediğini, ailesi ve sağlık ekibiyle konuşmasını ve bunları yazıya dökmesini önerir. Böylece kişi ileride kendini ifade edemezse yakınları ve hekimleri onun isteklerini bilir. Plan zamanla gözden geçirilebilir.

Bu konuşmalar kolay değildir; sakin bir anda ve hastanın hazır olduğu ölçüde yapmak işi kolaylaştırabilir. NHS'in anlattığı belgeler İngiltere'deki uygulamaya dayanır ve bu tür tercihlerin hukuki sonucu ülkeden ülkeye değişir; hukuki bir belge söz konusuysa bir hukukçudan bilgi alın.

Bakım veren yakınlar kendilerini nasıl korur?

Palyatif bakımda aile de bakımın merkezindedir. DSÖ, palyatif bakımın bakım verenlerin yaşam kalitesini de iyileştirdiğini ve yakınlara yas sürecinde danışmanlık verilmesini kapsadığını belirtir. NHS de palyatif bakım hizmetlerinin, hastaya evde bakan eşe ya da yakınlara destek sunabileceğini vurgular.

• Görevleri aile içinde paylaştırın; tek bir kişinin gece gündüz nöbet tutması uzun vadede sürdürülemez.
• Kendi uykunuzu, beslenmenizi ve sağlık kontrollerinizi ertelemeyin.
• Sürekli yorgunluk, sabırsızlık ve suçluluk duygusu tükenmişliğin işareti olabilir; bunu konuşmak için destek isteyin.
• Kısa molalar için başka bir aile üyesinden ya da bakım personelinden yardım alın.

Uzun süreli bakımın yükünü paylaşmak için evde bakım hizmetinde eğitimli bakım personeli gündüz 12 saat ya da yatılı olarak çalışabilir; bakım personeli tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Bakım verenlere yönelik pratik öneriler bakım veren yakınlar için destek rehberimizde yer alıyor.

Hangi durumlarda hekime, hangi durumlarda 112'ye başvurulmalı?

İyi bir bakım planı, “şu olursa kimi arayacağız?” sorusunun yanıtını da içerir. Hastalığın seyrinde hangi değişikliklerin beklenebileceğini ve hangi durumda kime ulaşacağınızı hekiminizle önceden konuşun; bu, zor bir anda karar vermeyi kolaylaştırır.

Şu durumlarda aynı gün hekiminize ya da sizi takip eden ekibe haber verin:

• Planlanan tedaviye rağmen geçmeyen ya da artan ağrı
• Yeni başlayan kusma ya da hiç sıvı alamama
• Belirgin huzursuzluk, uyku düzeninde ani değişiklik ya da yeni başlayan kafa karışıklığı
• Ciltte yeni bir kızarıklık, yara ya da akıntı

İstanbul'da evde palyatif bakım için destek almak

Büyükçekmece'de, ileri evre kalp yetmezliği olan babasına bakan bir aile düşünün: Hastaneye her gidiş hem hasta hem de aile için yorucu bir yolculuk demektir. Evde planlanan hekim ve hemşire ziyaretleri, bakımı kişinin alıştığı ortamda, kendi eşyalarının arasında sürdürmeye yardım eder.

Curavita Evde Sağlık, İstanbul'un 39 ilçesinde evde hemşire ve evde doktor muayenesi ziyaretlerini hekimin planı doğrultusunda adresinize getirir. Talebinizi randevu formu üzerinden iletebilirsiniz; talebinize ortalama 3 dakika içinde dönüş yapılır ve durum uygunsa aynı gün randevu planlanabilir. Ücret, süreç başlamadan net olarak paylaşılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) — Palliative care (bilgi notu) (2020)
• NHS — What end of life care involves (2026)
• NHS — Hospice care (2026)
• NHS — End of life care at home (2024)
• NHS — Managing pain and other symptoms during end of life care (2023)
• NHS — Why plan ahead for end of life care? (2023)
• NICE — Care of dying adults in the last days of life (NG31), Recommendations (2015)
• NHS — Pressure ulcers (pressure sores) (2023)
• South Western Ambulance Service NHS Foundation Trust — When to call 999

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Palyatif bakımın kapsamı ve zamanlaması, hastayı takip eden hekimle birlikte, hastanın istekleri gözetilerek belirlenir.