Sonda Torbası Nasıl Boşaltılır? İdrar Sondası Bakımı ve Sonda Değişimi

Sonda torbası, dolmadan, çoğu broşüre göre yarısı dolduğunda boşaltılır. Önce eller yıkanır, torba mesane seviyesinin altında tutulurken alttaki musluk klozetin ya da temiz bir kabın üzerinde açılır, musluğun ucu hiçbir yere değdirilmeden idrar boşaltılır, musluk kapatılır ve eller yeniden yıkanır. Torba boşaltılırken sondadan ayrılmaz.

Bu yazıda bacak torbası ile gece torbasının farkını, günlük sonda bakımını, torbanın ve sondanın genellikle ne sıklıkla değiştirildiğini, sonda torbasına idrar gelmiyorsa, sonda sızdırıyorsa ya da koku varsa ne yapılacağını anlatıyoruz. Bilgiler İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, ulusal klinik kılavuz kurumu NICE, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesinin MedlinePlus sitesi ve hastanelerin hasta broşürlerine dayanır. Sondanızı takan ekibin size verdiği talimat her zaman önceliklidir.

Bacak torbası ve gece torbası: Farkı ne?

NHS'e göre gündüz kullanılan bacak torbası uyluğa ya da baldıra takılır, altında boşaltma musluğu bulunur ve hangi bacakta daha rahat ediyorsanız oraya bağlanabilir. Bradford Öğretim Hastaneleri NHS Vakfının broşürü, torbanın elastik kayış ya da kılıfla iyi desteklenmesini ister; torba mesaneden ne kadar uzağa asılırsa sondanın çekilerek dokuları zedeleme riski o kadar artar. Royal Berkshire NHS Vakfı da torbanın gün aşırı farklı bacağa takılmasını önerir.

Gece torbası daha büyüktür. NICE, gece için ayrı bir torbanın bacak torbasının ucuna eklenmesini (bağlantı sistemi) önerir; böylece sonda ile bacak torbası arasındaki kapalı sistem bozulmaz. Gece torbası yatağın yanında bir askıya, mesane seviyesinin altına asılır; NICE torbanın yere değmemesini de ister. NHS, enfeksiyon riskini azaltmak için genellikle tek kullanımlık gece torbalarının kullanıldığını belirtir.

Bazı kişilerde torba yerine sondanın ucuna bir kapakçık (valf) takılır. Royal Berkshire broşürüne göre bu kapakçık gündüz yaklaşık dört saatte bir klozetin üzerinde açılarak mesane boşaltılır, gece ise gece torbasına bağlanır. Kapakçığın sizin için uygun olup olmadığına ekibiniz karar verir.

Sonda torbası nasıl boşaltılır? Adım adım

1. Ellerinizi yıkayın. NHS, sonda malzemesine dokunmadan önce ve sonra ellerin sabun ve ılık suyla yıkanmasını ister. Torbayı bir yakınınız boşaltıyorsa temiz, tek kullanımlık eldiven de kullanabilir.
2. Zamanını kaçırmayın. NHS bacak torbasının tamamen dolmadan, yarısı ile dörtte üçü arasında dolduğunda boşaltılmasını önerir; Bradford broşürü ise yarıdan fazla doldurmamayı tavsiye eder, çünkü ağırlaşan torba sondayı çeker.
3. Torbayı aşağıda tutun. MedlinePlus'a göre torba boşaltılırken de kalça ya da mesane seviyesinin altında kalmalıdır; böylece idrar mesaneye geri akmaz.
4. Musluğu açın. Musluğu klozetin ya da yalnızca bu iş için kullanılan temiz bir kabın üzerinde açın. MedlinePlus, musluğun klozetin kenarına ya da kaba değdirilmemesini ister.
5. Kapatın ve silin. İdrar bitince musluğu sıkıca kapatın, ucunu ekibinizin önerdiği şekilde temizleyin ve torbayı yeniden kayışına yerleştirin.
6. Ellerinizi tekrar yıkayın.

Hekiminiz idrar miktarını takip etmenizi istediyse boşaltmadan önce torbanın üzerindeki ölçü çizgisini okuyup saatle birlikte not edin. İdrarın rengi de yol göstericidir: NHS idrarın açık renkte kalacağı kadar sıvı alınmasını önerir.

Gece torbası sabah ne yapılır?

Sabah gece torbası musluğundan boşaltılır ve bacak torbasından ayrılır. Dudley Group NHS Vakfının broşürü her gece yeni bir gece torbası kullanılmasını ister. Kullanılmış torbayı nasıl atacağınızı ekibinize sorun.

Günlük sonda bakımı nasıl yapılır?

• Sondanın girdiği bölgeyi her gün yıkayın. NICE ve NHS, sondanın vücuda girdiği bölgenin her gün sabun ve suyla yıkanmasını önerir. Royal Berkshire broşürü parfümsüz sabun kullanılmasını, bölgenin yumuşak bir havluyla kurulanmasını ve her dışkılamadan sonra iyice temizlenmesini ister.
• Pudra, krem ve parfümlü ürün kullanmayın. Royal Berkshire broşürü sonda çevresinde pudra ve parfümlü ürünlerden kaçınılmasını ister; Bradford broşürüne göre krem, merhem ve pudradaki kimyasallar sondaya zarar verebilir, bu yüzden reçete edilmedikçe kullanılmaz.
• Sünnetsiz erkeklerde sünnet derisini yerine getirin. Dudley broşürü, temizlik için geri çekilen derinin işlem bitince yerine getirilmesini ister; deri geride sıkışıp kalırsa bu acil bir durumdur.
• Sondayı sabitleyin. Bradford broşürüne göre bacağa ya da karına takılan bir sabitleyici, sondanın çekilmesini ve idrar kanalının zedelenmesini önlemeye yardımcı olur.
• Hortumu bükmeyin. NHS, sonda hortumunda kıvrım ya da bükülme olmamasını ve torbanın her zaman mesane seviyesinin altında tutulmasını önerir.
• Yeterli sıvı alın. Dudley ve Bradford broşürleri, hekim ya da hemşire aksini söylemediyse günde 1,5–2 litre sıvı önerir. Kalp ya da böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa hekiminizin önerisi geçerlidir.
• Kabızlığı önleyin. Bradford broşürüne göre dolu bağırsak mesaneye bası yaparak idrar akışını azaltabilir ve sondanın tıkanmasına yol açabilir. NHS meyve, sebze ve tam tahıl gibi lifli besinleri önerir.

Duş ya da banyo yapıp yapamayacağınızı hemşirenize sorun; Dudley broşürü enfeksiyon riskini azaltmak için küvet yerine duşu önerir. Yatağa bağımlı ve dışkı kaçıran bir yakınınız varsa her temizlikte sonda çevresini de yıkayıp kurulamayı unutmayın.

Sonda torbası ve sonda ne sıklıkla değiştirilir?

Değişim sıklığı ürüne, sondanın tipine ve kişinin durumuna göre değişir. NICE, sondaların yalnızca klinik olarak gerektiğinde ya da üreticinin güncel önerisine göre değiştirilmesini önerir. Aşağıdaki tablo İngiltere'deki kaynaklarda geçen genel aralıkları özetler; sizin için geçerli takvimi ekibiniz belirler.

Ülkeler ve ürünler arasında farklar vardır: Örneğin MedlinePlus, ABD'de kullanılan yeniden kullanılabilir torbaların ayda bir ya da iki kez, kötü kokuyor ya da kirli görünüyorsa daha erken değiştirilmesinden söz eder. Torbanızın tek kullanımlık olup olmadığını ve nasıl temizleneceğini ekibinize sorun.

Evde sonda değişimi nasıl yapılır?

Evde sonda değişimi hemşire tarafından yapılır. NICE, sağlık çalışanlarının yaptığı sonda takma işlemlerinin steril (aseptik) teknikle yapılmasını, idrar kanalını zedelememek için tek kullanımlık kaptan kayganlaştırıcı kullanılmasını ve takma ile değişimlerin kayda geçirilmesini önerir. Ayrıca sonda değişiminde rutin olarak antibiyotik verilmesini önermez; gerekip gerekmediğine hekim karar verir.

Curavita Evde Sağlık hemşireleri evde sonda takma hizmeti kapsamında sondayı evinizde, hekiminizin planına uygun olarak takar ve değiştirir. Son değişim tarihini ve sondanın tipini bir kâğıda yazıp sonda malzemelerinin yanında saklamak, bir sonraki değişimin zamanını kaçırmamanızı kolaylaştırır.

Sonda torbasına idrar gelmiyorsa ne yapmalı?

Royal Berkshire broşürü, torbaya birkaç saattir idrar gelmiyorsa şu kontrollerin yapılmasını önerir:

• Hortum bükülmüş ya da kıvrılmış mı, kişinin altında ezilmiş mi?
• Torba mesane seviyesinin altında mı?
• Torba sondaya doğru bağlanmış mı, dolu mu?
• Kişi yeterince sıvı almış mı?
• Kabızlık var mı?

Aynı broşüre göre biraz hareket etmek ya da yürümek hortumdaki küçük bir tıkanıklığı açabilir. Kontrollere rağmen idrar gelmiyorsa ekibinizi arayın: Royal Berkshire broşürü dört saat, Bradford broşürü üç saat boyunca hiç idrar gelmemesini ve özellikle karnın altında ağrıyla birlikte idrar yapılamıyormuş hissini aranması gereken durumlar arasında sayar. Dudley broşürüne göre böyle bir durumda sondanın değiştirilmesi gerekebilir.

NHS, sondanın içinde kan ya da tortu görülmesinin sık olduğunu, ancak bunların sistemi tıkayabileceğini belirtir; tıkanmadan şüpheleniyorsanız ya da büyük tortu parçaları veya kan pıhtıları geçiyorsa olabildiğince erken sağlık ekibinize ulaşın. Tıkanık bir sondanın yıkanmasının nasıl yapıldığını evde sonda yıkama yazımızda anlattık. NICE, mesane yıkamanın enfeksiyonu önlemek amacıyla rutin olarak yapılmamasını önerir; yıkama ya da değişim kararını hekim veya hemşire verir.

Sonda sızdırıyorsa ne yapmalı?

Sondanın çevresinden idrar sızmasına İngilizce kaynaklarda “bypass” denir. NHS'e göre sızıntı mesane kasılmaları sırasında ya da dışkılama sırasında olabilir; ancak sondanın tıkandığının da işareti olabileceği için önce idrarın torbaya akıp akmadığını kontrol etmek gerekir. Yukarıdaki kontrol listesi burada da geçerlidir.

Mesane kasılmaları sondalı kişilerde oldukça sık görülür. NHS bunların karın krampı gibi hissedildiğini ve mesanenin balonu dışarı itmeye çalışmasından kaynaklandığını açıklar. Royal Berkshire broşürüne göre yeni takılan sondada kasılmalar genellikle birkaç gün içinde azalır; sürerse hekim gerekirse ilaç önerebilir. Dudley broşürü sızıntının acil bir durum olmadığını, ancak birkaç günden uzun sürerse hemşireye haber verilmesini ister. Sızıntıyla birlikte torbaya hiç idrar gelmiyorsa beklemeden ekibinizi arayın.

Sonda kokusu nasıl giderilir?

Royal United Hospitals Bath NHS Vakfının broşürü, idrar bulanık, kokulu ya da koyu görünüyorsa önce yeterince sıvı alınıp alınmadığının kontrol edilmesini ve sıvı alımının artırılmasını önerir. Bradford broşürü de idrarın koyulaşmasının sıvı eksikliğine işaret edebileceğini belirtir. Kokuyu azaltmak için:

• Sıvı kısıtlamanız yoksa gün içinde düzenli sıvı alın.
• Sondanın girdiği bölgeyi her gün sabun ve suyla yıkayın, dışkılamadan sonra temizleyin.
• Torbaları zamanında değiştirin; gece torbasını tekrar kullanmayın.
• Kokuyu bastırmak için sonda çevresine parfümlü ürün sürmeyin.

Bradford broşürüne göre bulanık, keskin kokulu idrar ya da yanma, sıvı alımı artırıldığı hâlde düzelmiyorsa sağlık ekibine başvurulmalıdır. MedlinePlus ateş, titreme, yan ya da bel ağrısı, mesane veya leğen bölgesinde yanma ve ağrıyı da enfeksiyon belirtileri arasında sayar; NHS bilinç bulanıklığını da sondaya bağlı enfeksiyonun belirtileri arasında sayar. Belirtilerin ayrıntısını idrar yolu enfeksiyonu belirtileri yazımızda bulabilirsiniz. Hekim idrar tahlili isterse NICE'a göre örnek torbadan değil, sondanın örnek alma girişinden steril teknikle alınır; bu örnek hemşire tarafından evinizde de alınabilir.

Hangi durumlarda hemen yardım almalısınız?

NHS, sonda kullanan kişinin şu durumlarda sağlık ekibine hemen ulaşmasını önerir:

• Şiddetli ya da geçmeyen mesane kasılmaları
• Tıkanmış sonda ya da sonda çevresinden idrar sızması
• İdrarda kan lekeleri ya da parlak kırmızı kan
• Karnın alt kısmında ağrı, yüksek ateş, üşüme ya da titreme gibi idrar yolu enfeksiyonu belirtileri
• Kalıcı sondanın yerinden çıkması

Evde sonda bakımında hemşire desteği

NICE, uzun süre sonda kullanan kişilere ve yakınlarına sonda boyunca eğitim ve destek sağlanmasını önerir. Curavita Evde Sağlık hemşireleri evde hemşire ziyaretlerinde torba ve sonda bakımını yerinde gösterir, sonda çevresini ve idrarın görünümünü değerlendirir, gözlemlerini sizi takip eden hekime iletir. Sonda değişimi ve hekim kararıyla gereken mesane yıkaması da evde yapılabilir.

Örneğin Kadıköy'de ya da Beylikdüzü'nde yatağa bağımlı bir yakınına bakan bir aile için torbanın doğru boşaltılması ve sondanın düzenli değişimi, hastaneye gidip gelmeden evde sürdürülebilir. Hekiminiz sondanın çıkarılmasına karar verdiyse sürecin nasıl ilerlediğini sonda nasıl çıkarılır yazımızda anlattık.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• NHS — Urinary catheters: Living with a catheter (2023)
• NHS — Urinary catheters: Types (2023)
• NHS — Urinary catheters: Risks (2023)
• NICE — Healthcare-associated infections: prevention and control in primary and community care (CG139) (2012, güncelleme 2017)
• MedlinePlus — Urine drainage bags (2025)
• MedlinePlus — Indwelling catheter care (2025)
• Cleveland Clinic — Foley Catheter (2023)
• Royal Berkshire NHS Foundation Trust — Looking after your urinary catheter (2025)
• The Dudley Group NHS Foundation Trust — Catheter Care (2024)
• Bradford Teaching Hospitals NHS Foundation Trust — Urinary Catheter Care (2024)
• Royal United Hospitals Bath NHS Foundation Trust — Looking after catheters (2023)
• NHS — Sepsis (2026)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Torba ve sonda değişim sıklığı, sıvı miktarı ve sondanın yıkanması gibi kararlar ürünün özelliklerine ve kişinin durumuna göre sizi takip eden hekim ve hemşire tarafından verilir.